سه‌شنبه، تیر ۲۷، ۱۳۸۵

آيا تو هرآنچه می‌نمايی هستی؟


تقريبا ده‌سالی است که جناحی از حکومت، در رقابت‌های سياسی‌ـ‌جناحی، تاکتيک ويژه‌ای را دنبال می‌کند: بهره‌گيری از رنگين‌ترين و تندترين شعارها و انتقادها عليه رقيب سياسی خويش. اما از آن‌جايی‌که هدف و نيت اصلی شعار دهندگان نه در جهت تغيير شرايط و دستيابی به سازوکاری اصولی و دموکراتيک است؛ تأثير آن شعارهای توخالی در جامعه، معنايی غيرا از اين ندارد جز به‌راه انداختن موجی از نفرت و بی‌زاری در ميان نسل جوان، تقويت و رواج آنارشيسم و نيهليسمی که در لحظات حساس تاريخی، می‌توانند ضربه‌ای اساسی و کاری بر پيکر‌ جنبش دموکراتيک ايران وارد آورند.
آخرين نمونه از اين دست انتقادها، سخنرانی ژورناليست اصلاح‌طلبی است که در ارتباط با شرايط کنونی ايران، در جمع گروهی از دانشجويان گفت که شرايط جديد در کشور: «در واقع چیزی نیست جز پیامد تمرکز روز افزون قدرت در دست ولی فقیه و رهبری مستقیم وی بر باند خشونت طلب؛ باندی نظامی ‌ـ‌امنیتی که توسط یک حزب پادگانی تحت رهبری آقای خامنه‌ای هدایت همه امور کشور را به عهده گرفته و در تلاش است که با یک دست کردن خبرگان رهبری، تنها روزنه‌های امکان تحول در ساختار رهبری کشور را نیز کور کند».

در خوش‌بينانه‌ترين باور اگر اين سخنان را عوام‌فريبانه ندانيم، برداشت و ارزيابی سخنران از «خبرگان رهبری» بعنوان «تنها روزنه‌های امکان تحول در ساختار رهبری»، برداشتی است ساده‌لوحانه از سياست و ساختار قدرت. آيا هدف سياسی بر سر شايستگی و ناشايستگی فلان يا بهمان ولی فقيه است؟ يا مشکلات اساسی کنونی ناشی از خود نهاد ولایت، نظام بسته و قانونی است که راه هرگونه انتخاب آزادانه و مسالمت‌آميز را به روی مردم می‌بندد؟

اما اگر منظور منتقد به قدرت رسيدن اصول‌گرايان است که مطابق اصول و شيوه نظامی تربيت و سازماندهی شده‌اند؛ علت اساسی حضور و موفقيت آن‌ها در انتخابات مجلس و رياست جمهوری، ناشی از شرايطی است که اصلاح‌طلبان هشت سال تمام از پذيرفتن مسئوليت سرباز زدند. وانگهی، چه کسی اولين‌بار در نظام جمهوری اسلامی موقعيتی ويژه برای پاسداران قائل گرديد؟ چه کسی فرمان برپايی تشکيلات بسيج را صادر نمود و نوجوانان را با اين تشکل سياسی دارای خصلت نيمه نظامی آشنا کرد و از اين نيرو، عليه رقبای سياسی بهره گرفت؟ امام يا ولی فقيه کنونی؟

فراموش نکنيم که انتخاب آقای خامنه‌ای بعنوان ولی‌فقيه در سال 68، انتخابی دقيق و حساب شده بود. او تنها کسی بود که در ساختار قدرت، به هيچ‌يک از جناح‌ها و باندها وابستگی نداشت. در دوران رياست جمهوری‌اش، بارها جناح‌های مختلف حکومتی ـ‌حتا دوستان اصلاح‌طلب همين ژورنالیست منتقد؛ غيرقانونی و تحت حکم و حمايت رهبری انقلاب، اعتبار حقوقی‌اش را ناديده گرفتند و او را دور زدند. در زمستان سال 61، وقتی علی خامنه‌ای در جلسه غيرعلنی مجلس زبان به اعتراض گشود و تدارک سرکوب فدائيان را عملی ناشايست، غيرقانونی و خلاف وجدان انسانی ارزيابی کرد، از چشم رهبری وقت افتاد و تا پايان عمر و به استناد خاطرات آقای منتظری، حتا در کشتار زندانيان سياسی، او را محرم اسرار و اعمال پنهانی حکومتيان ندانست!

او با چنين کارنامه‌ای به مقام ولایت رسيد. اما در يک نظام توتاليتر، آنچه‌که بيش از همه بی‌معنی و مسخره به‌نظر می‌آيند، تکيه زدن به شايستگی و وجدان انسانی فردی که در رأس قدرت قرار می‌گيرد. بعد مرگ امام، چه منتظری يا خامنه‌ای و يا هر فرد ديگری انتخاب می‌شدند، همه آنان، دير يا زود، از ميان دو گزينه‌ی ناديده گرفتن اخلاق متعارف و شکست و مرگ، ناچار بودند يکی را برگزينند. همچنان که علی نيز به اجبار، به راهی گام نهاد که پيش از او ولی‌اش بنا نهاده بود و رفت!

آقايانی که ماهيت نظام سياسی را ناديده می‌گيرند و همه تلاش و سياست‌شان این است تا افراد را بصورت بد و خوب درجه‌بندی کنند، چرا ليستی از خلاف‌های قانونی و اعمال جنايت‌کارانه‌ای که تا امروز در جمهوری اسلامی ثبت گرديده است ارائه نمی‌دهند؟ آيا ترس داريد که مبادا جوانان کشور دريابند بيش‌ترين خلاف‌ها و جنايت‌ها در زمان کدام رهبری صورت گرفته است؟ از طرف ديگر، يک ضرب‌المثل ايرانی می‌گويد: سوزن را ابتدا به خود بزن، بعد جوال دوز را به ديگران! وقتی همين ژورناليست عزيز برای خودش و دوستانش حق ويژه‌ای قائل است و پنهانی دست به سازماندهی می‌زنند تا حضور ديگر ژورناليست‌ها در انتخابات انجمن صنفی روزنامه‌نگاران به حد نصاب نرسد؛ چرا همين حق ويژه را برای فردی که در رأس قدرت است، نمی‌پذيرند؟ دُم خروس را باور کنيم يا قسم حضرت عباس را؟

در همين زمينه:
* ـ آيا شورای نگهبان تابع رهبری است؟

سه‌شنبه، تیر ۲۰، ۱۳۸۵

نگاهی به يک شکست

قرار بود روز گذشته در مرکز انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ايرانی، انتخابات ادواری هئيت مديره و بازرسان انجام گيرد. اما گويا ميان اعضا و تشکل و علت و مفهوم آن، هنوز دنيايی فاصله هست و در اين نهاد صنفی نيز، بی‌ارتباط به معضلات و مشکلات صنفی‌ـ‌حقوقی، ما شاهد جبهه‌بندی‌های بظاهر سياسی هستيم. جبهه‌بندی‌هايی که ميان اعضا و هيئت مديره فاصله انداخت و کار را به آن‌جايی کشاند که ديروز، تعداد شرکت‌کنندگان حاضر در انتخابات، اگر هم رأی می‌دادند، جمع آرای‌شان به حدنصاب نمی‌رسيد! در نتيجه روز انتخابات تمديد و عقب انداخته شد!؟
در ده‌سال اخير، روزنامه‌ها و روزنامه‌نگاران ايرانی بيش‌ترين مطالب، گفت‌وگوها و سرمقاله‌ها را در دفاع از جامعه مدنی و ان جی اوها ارائه دادند و چاپ کرده اند. گروهی که خود طرف‌دار تئوری بازی‌های اجتماعی است و در اين زمينه صدها ستون قلم زده‌اند، چرا به وقت عمل و انتخاب، نه تنها منافع صنفی‌ـ‌حقوقی خويش را ناديده می‌گيرند و نشان می‌دهند که بازی‌گری ماهر و کاردان نيستند، بل‌که اکثريت آن‌ها به دليل عدم حضور و شرکت خود، اصل بازی و قانونش را برخلاف توصيه‌ها و رهنمودهای پيشين، آشکارا زيرپا نهاده‌اند؟
علی‌اصغر سيدآبادی روزنامه‌نگاری که پيشاپيش چنين فضايی را لمس کرده بود، معتقد است: « انجمن هر چه هست ، حاصل جمع ماست، بر آیند ماست، آیینه‌ای است روبه روی ما. حالا البته من فکر می‌کنم آیینه‌ای است که ما را بهتر از آن چه هستیم نشان می‌دهد. ما اگر قضاوتی درباره انجمن می‌کنیم باید با توجه به منطق موقعیت خودمان باشد و در حد و اندازه‌های تشکل‌های همین سرزمین. آن وقت است که می‌توانیم قضاوتی منصفانه‌تر درباره عمل‌کرد انجمن داشته باشیم...» .
اگرچه آقای سيدآبادی در ادامه مطب و مقايسه انجمن صنفی روزنامه‌نگاران با ساير انجمن‌ها، موقعيت آن‌را از هر حيث بهتر از ديگر تشکل‌ها می‌داند، ولی در پايان با تأکيد بر روی کمک‌های دولتی، منطق اختلافات درونی را عريان می‌سازد. در واقع اين منطق موقعيت مورد نظر، پيش از اين‌که علت و ماهيت سياسی داشته باشد، بيش‌تر ناشی از عوامل ديگری‌ست. عواملی که از جهاتی مختلف اهل حرفه و تحقيق را وامی‌دارد که بطور ويژه توجه خويش را معطوف به حد و اندازه‌ها سازند. مضمون رابطه فرد و ترکيب را بسنجند و پُل ارتباطی ميان گسترش و اهميت حرفه روزنامه‌نگاری در جهان امروز را، با ماهيت متغير وجدان جمعی برقرار کنند و بررسند.
حقيقت اين است که در جامعه‌ای بمفهوم واقعی متلاطم، حرفه روزنامه‌نگاری، يکی از سخت‌ترين و چه‌بسا خطرناک‌ترين حرفه‌هاست. خصوصا در جامعه ايران که به‌هيچ‌وجه نمی‌توان ميان سطح انتظارات عمومی، توان حرفه‌ای و عدم وجود استقلال مطبوعات تناسبی برقرار ساخت، جايگاه ژورناليست‌های ايرانی، در ميانه دو سنگ آسياب است. در چنين فضايی، فقط جوانانند که به دليل طبع پرشور خود، شهامت ورود به اين حوزه را دارا هستند و از آن استقبال می‌کنند.
اگر دقت کرده باشیم در ميان کشورهای جهان، ايران جوان‌ترين روزنامه‌نگاران و حتا سردبيران را دارد. بديهی است وقتی سخن پيرامون استقلال مطبوعات، مقوله کار حرفه‌ای و تشکلی که بتواند پشتيبان اين قبيل مسائل باشند، منطقی و ضروريست تا در اين حوزه نيز، بحث مديريت‌ها (در اينجا سردبيران و شورای نويسندگان)، تخصص‌ها و تجربه‌ها را، مثل ساير حوزه‌ها در اولويت قرار دهيم و از اين منظر، ناتوانی انجمن صنفی و عدم استقبال از انتخابات را مورد بررسی قرار دهيم. وانگهی بخش عمده‌ای از ژورناليست‌های جوان ما تحت تأثير فضای جنبش اصلاحات دولتی و رشد و گسترش مطبوعات جناحی ـ‌جنبشی که بجای پرتو افکنی، مرزها را خدشه‌دار می‌ساخت‌ـ وارد حوزه مطبوعات گرديدند و تحت تأثير آن، هنوز در عمل و ردپايی که برجای می‌گذارند، قادر به تفکيک دقيق ميان مفهوم ارگان و روزنامه مستقل نيستند. هنوز حوزه کار حرفه‌ای و چشم‌انداز آن برای بخش عمده ژورناليست‌های ما ناشناخته مانده است. و ده‌ها موضوع ديگری که اشاره به آن‌ها اصلا ضرورتی ندارد.
اما اين مؤلفه‌ها و نگاه‌ها در همه شرايط مانع بزرگی است برسر راه استقلال و تداوم تشکل. صاحبان چنين نگاهی، هرگز توجه‌ای به زحمات و خون دل‌هايی که اعضای دل‌سوز و وفادار به انجمن در اين مدت متحمل گريده‌اند، نخواهند داشت. حرف و راه آن‌ها ورای انتظاراتی است که اعضای دل‌سوز انجمن خواهان تداوم و پی‌گيری آن هستند. از اين منظر و به باور من، عدم برگزاری انتخابات ديروز انجمن صنفی شکستی بود برای جامعه مطبوعات. خصوصا برای ژورناليست‌هايی که عاشق کار حرفه‌ای و استقلال مطبوعات‌اند. در وهله نخست و تنها همين گروه وظيفه دارد عوامل مختلف چنين شکستی را بررسد و از آن درس بگيرد. واقعا چرا در ميان غايبين، عناصری هم يافت می‌شدند که پيشاپيش نام آن‌ها در ليست کانديداها نوشته شده بود!؟

جمعه، تیر ۰۲، ۱۳۸۵

غزل سعدی يعنی عشق ـ ۲

آموزگار تقوا و خرد
سعدی هم استاد رموز عاشقی است و هم آموزگار تقوی وخردمندی. چیزی که در یک تن جمع شدنش نادر است! در وجدان او نیکی که هدف اخلاق است از زیبایی که غایت عاشقی است جدا نیست. ... غزل سعدی یعنی عشق! عشق با همه فراز و نشیب‌هایش. عشق سعدی البته به یک معشوق بسنده نمی کند، امّا هر جا این عشق هست، درد، نیاز، تسلیم و گذشت نیز هست.
این عشق که پایبند یکی نیست، البته هوس هم نیست. صفا و رضاست! نیازی روحانی است که دایم دل و جان شاعر را آماده تسلیم و فنا می‌دارد. در چنین دلی درست است بیش از یک عشق می‌گنجد امّا، عشق به بد و بدی در آن راه ندارد، از آن‌که نزد وی زیبایی از نیکی جدا نیست و عاشق در واقع، نیکی را نیز در محراب زیبایی می‌پرستد.
حدیث کام جسمانی را البته سعدی انکار نمی کند. امّا چه کسی می‌تواند این عشق پرشور بی پایان را که در آن سعدی با همه کائنات پیوند می‌یابد از نوع هوس‌های جسمانی بشمرد؟ دراین عشق‌ها، سعدی درد و سوز واقعی دارد، و عشق او آموختنی نیست، آمدنی است. هم شکوه و فریاد او بوی دل می‌دهد، هم تسلیم و گذشت او سوز محبت دارد. در بی‌خوابی‌های شب‌های دراز، شب‌روی‌های خیال را توصیف می‌کند و نشان می‌دهد که خاطر بی آرام، مشتاق در همه آفاق می‌گردد ولی دوباره به آستانه‌ی معشوق باز می‌آيد و از آن خوش‌تر جایی نمی‌یابد.
تردید و وسوسه عاشقی را که جز خودش نیست به قلم می‌آورد که چگونه همه شب در عالم خیال می‌خواهد دل از معشوق بر کند و صبح که از خانه بیرون می‌آید باز یک قدم آن سوتر از معشوق نمی‌تواند بردارد. اندیشه عاشق را نشان می‌دهد که در ساعت‌های سنگین و دردناک جدایی، هزاران درددل به خاطرش می‌آید و می‌خواهد که وقتی به معشوق رسید آن همه را با وی بگوید. امّا وقتی به وصال یار می‌رسد، چنان خود را می‌بازد که همه درددل را فراموش می‌کند و دردی در دلش باقی نمی‌ماند. شور و هیجان عاشقی را وصف می‌کند که بعد از هجران دراز به وصال یار رسیده است و در آن لحظه کام و عشرت هر درد و غمی را که در جهان هست می‌تواند از یاد ببرد و حتی از مرگ و هلاک نیز اندیشه‌یی به دل راه ندهد.
این ها عشق واقعی است که سعدی آن را دریافته هست و بیهوده نیست که قرن‌ها بعد از وی هنوز غزل‌سرایان ما رموز عاشقی را از سعدی می‌آموزند و او را استاد حدیث عشق می‌دانند. اما من بجای نقل و قول از اين و آن، حکايتی را از زبان سعدی نمونه می‌آورم که بسيار سليس و زيبا حديث عشق و جمال‌پرستی را تصوير می‌کند:
"در میان همهمه موج و تشویر توفان، نیم‌رُخ مردانه‌ی جوانی جلوه می‌کند که قایقش در دریای اعظم شکسته است. و خودش با پاکیزه رویی که دلش در بند اوست، به گردابی درافتاده‌اند. وقتی ملّاح می‌آید تا دستش را بگیرد و از کام خون‌خوار و بی‌رحم امواج بیرونش بکشد، فریاد بر می‌آورد که مرا بگذار و دست یار من گیر..."
گناه سعدی این‌ست‌که نه بر گناه دیگران پرده می‌افکند و نه ضعف و خطای خود را انکار می‌کند. کدام دلی‌ست که "در جوانی چنان‌که افتد و دانی" در برابر زیبایی‌ها و دلبری‌های وسوسه‌انگیز خوبان نلرزد و هوس خطا و آرزوی گناه نکند؟ تا جهان بود و هست، انسان، صید زیبایی و بت‌ستان شهوت و گناه است! و این لذّت و عشرت که زاهدان و ریاکاران و دروغ‌گویان آن‌را به زبان و نه به‌دل، وقاحت و حماقت نام نهاده‌اند، سرنوشت ابدی و سرگذشت جاودانی بشریّت خواهد بود.
من بیمایه که باشم که خریدارتو باشم / حیف باشدکه تو یارمن و من یارتو باشم
اغراق نيست اگر بگويم هرچه بيش‌تر در باره نازک‌بینی و طبع لطیف شاعرانه او گفته و نوشته شوند، باز هم کلام به پایان نخواهد رسید! جدا از اين، او انسان بذله‌گويی‌ست و در اين عرصه استعداد شگرفی دارد. سعدی هميشه از اين هنر در لحظه‌های حساس و ضروری، استفاده بجا نمود و حکایت زیر، نمونه‌ای‌ست از آن استعداد و هنری که در لحظه سخن می‌گوید:
"روزی شیخ همام در تبریز به حمام در آمد. ...شیخ طاسی آب آورده بر سر خواجه همام ریخت. خواجه همام پرسید که این درویش از کجاست؟ شیخ گفت: از خاک پاک شیراز.خواجه همام گفت: عجب حالیست که شیرازی در شهر ما از سگ بیشتر است! شیخ تبسّمی کرد و گفت: که این صورت خلاف شهر ماست که تبریزی در شهر شیراز از سگ کمتر است! خواجه از این سخن به هم برآمد و از حمام بدر آمد. شیخ نیز برآمد و به گوشه‌ای نشست و جوان صاحب جمالی، خواجه همام را چنان‌که رسم اکابرست، باد می‌کرد و خواجه همام میان آن جوان و شیخ سعدی حایل بود و در این حالت خواجه از شیخ پرسید: که سخن همام را در شیراز می‌خوانند؟ شیخ گفت: بلی! شهرت عظیم دارد. گفت: هیچ یاد داری؟ گفت یک بیت یاد دارم و این بیت بر خواند:
در میان من و دلدار همام است حجاب / وقت آنست که این پرده به یک سو فکنیم!
در پایان اضافه کنم که سعدی را در آثار خودش باید جستجو کرد و شناخت. سعدی در آثار خود جاری است، در کليات! در بوستان و گلستان! روايت‌های نقال‌ها و منبری‌ها را هرگز نمی‌توان با گنجينه‌های گلستان برابر گرفت. با وجود براين، اگر شناختی دقيق از سعدی داشته باشيم، باکی نيست که اين جماعت چه می‌گويند. اگر به او شیخ اجل گویند چه باک! زمانه این لقب را همچون "سنت میشل" (یکی از خیابان های معروف پاریس) خواهد دید. سنت میشل، نه میشل مقدّس! یعنی مضمونی سکولار با شکل مذهب!
یکی پیش شوریده حالی نبشت / که دوزخ تمنا کنی یا بهشت؟ََ
بگفتا مپرس از من این ماجرا / پسند یدم آنچ او پسندد مر ا